Elena Kostyuchenko
ΗΡωσίδα δημοσιογράφος Elena Kostyuchenko αφηγείται στον Economist τον τρόπο με τον οποίο λογοκρίθηκαν τα κείμενα της από την Ουκρανία και το πως έχασε την δουλειά της επειδή έγραψε την αλήθεια.
Ακολουθεί το κέιμενο της:
«Τη νύχτα που ξεκίνησε ο πόλεμος, έβλεπα πολύ έντονα όνειρα. Κάποια στιγμή, πήγα στην κουζίνα για να κάνω ένα τσιγάρο. Ο φίλος που έμενα μαζί του μου είπε ότι βομβάρδιζαν το Κίεβο. Τον ρώτησα: «Ποιος;».
Εργάζομαι στη Novaya Gazeta στη Μόσχα, [την πιο γνωστή ανεξάρτητη εφημερίδα της Ρωσίας]. Πήγα στο γραφείο νωρίς, αλλά όλοι ήταν ήδη εκεί. Στην πρωινή σύσκεψη, ο συνάδελφός μου Ilya Azar και εγώ αποφασίστηκε να πάμε στην Ουκρανία. Η αποστολή μου ήταν να γράψω για το νότιο μέτωπο της εισβολής: Χερσώνα, Μαριούπολη, Μίκολαϊβ και Οδησσό.
Ο Ilya προσπάθησε να περάσει από την ξηρά και τον γύρισε στα σύνορα η FSB [η μυστική αστυνομία της Ρωσίας], και στη συνέχεια η τοπική ρωσική αστυνομία τον κατηγόρησε ότι έκλεψε μέλι από μια ηλικιωμένη γυναίκα. Δεν μπορούσα να πετάξω στην Ουκρανία, επειδή τα αεροδρόμια είχαν ήδη βομβαρδιστεί και δεν δέχονταν εισερχόμενες πτήσεις.
Πήρα ένα εισιτήριο για τη Μολδαβία, αλλά καθώς ετοιμαζόμουν να φύγω, η Μολδαβία έκλεισε επίσης τους ουρανούς της. Αποφάσισα να περάσω από την Πολωνία. Στη Βαρσοβία μπορούσα να αισθανθώ πόσο μεγάλος, πόσο παγκόσμιος ήταν αυτός ο πόλεμος. Είχα βρεθεί στο Ντονμπάς το 2015 και το 2016 - κι εκείνος ήταν ένας πραγματικός πόλεμος - αλλά ποτέ δεν επηρέασε τις γύρω χώρες.
Όταν έφτασα στην Ουκρανία, δεν είχα καθόλου χρήματα- ενώ πετούσα, είχαν επιβληθεί κυρώσεις στην τράπεζά μου. Δεν είχα σήμα στο τηλέφωνο, επειδή η Ουκρανία είχε μπλοκάρει τα ρωσικά κινητά τηλέφωνα. Συνάντησα δύο Ουκρανούς άνδρες που μόλις είχαν αφήσει τις γυναίκες και τα παιδιά τους στα σύνορα και πήγαιναν με τα πόδια στο σπίτι τους για να πολεμήσουν. Πήραν την τσάντα μου, το κράνος μου και το αλεξίσφαιρο γιλέκο μου και οι τρεις μας περπατήσαμε μαζί μέσα στη νύχτα, 25 χιλιόμετρα μέχρι την επόμενη πόλη. Από εκεί πήρα ένα αυτοκίνητο για το Λβιβ.
Νόμιζα ότι είχα πολύ χρόνο. Δεν αφήνω τον εαυτό μου να κάνει αυτό το λάθος πια.
Τίποτα δεν μου φαινόταν αληθινό. Οι ψυχολόγοι το ονομάζουν αποπραγματοποίηση, όταν τίποτα από όσα συμβαίνουν δεν μοιάζει αληθινό. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που το βίωσα. Οι πρώτες μέρες του πολέμου έμοιαζαν με παρατεταμένο εφιάλτη. Ξέρετε πώς είναι στους εφιάλτες, όταν φτάνεις σε ένα απολύτως τρομακτικό, ανυπόφορο σημείο και πρέπει να ξυπνήσεις; Αυτό περίμενα.
Έγραψα το πρώτο μου κείμενο από το Λβιβ και μετά πήρα το τρένο για την Οδησσό. Είχα ακούσει ότι πολλοί άνθρωποι εκεί ήταν φιλορώσοι, αλλά δεν μπόρεσα να βρω κανέναν. Όπως το έθεσε μια δημοσιογράφος από την Οδησσό, η Taisya Naidenko, όλα γίνονται ξεκάθαρα όταν αρχίζουν να σου ρίχνουν βόμβες. Ήθελα να καταγράψω τη ζωή στην πόλη την παραμονή της εισβολής- όλοι πίστευαν ότι αυτό επρόκειτο να συμβεί. Αλλά υπήρχε μια καταιγίδα στη θάλασσα, η οποία εμπόδισε τους εισβολείς.
Καθώς τελείωνα το άρθρο μου για την Οδησσό, μου τηλεφώνησε ο εκδότης μου. «Αν δεν βιαστείς, δεν θα μπορέσουμε να το ανεβάσουμε στην ιστοσελίδα», μου είπε. «Μόλις πέρασαν έναν νέο νόμο» τόνισε. Αυτός ήταν ο νόμος που έλεγε ότι η δημοσίευση οποιουδήποτε άρθρου που έρχεται σε αντίθεση με τις πληροφορίες του Υπουργείου Άμυνας θα τιμωρείται με φυλάκιση έως και 15 χρόνια. Μου είπε ότι δεν καλύπταμε πλέον την Ουκρανία.
«Τι εννοείτε ότι δεν την καλύπτουμε;»
«Έχετε δει τον νόμο; Πώς θα την καλύψετε;»
Του είπα ότι δεν με νοιάζει αν με βάλουν στη φυλακή, αλλά μου είπε: «Κοίταξε πώς είναι διατυπωμένος. Δεν θα σε βάλουν απλώς στη φυλακή. Θα φυλακίσουν μια ολόκληρη σειρά ανθρώπων μαζί με σένα». Διάβασα το νόμο και ήταν αλήθεια. Θα πάρουν όλους όσους εργάστηκαν για το άρθρο: διορθωτή, συντάκτη, σχεδιαστή, λογιστή, τμήμα ανθρώπινου δυναμικού. Ο συντάκτης μου μου είπε ότι αν τελείωνα το άρθρο γρήγορα, θα μπορούσαν να το βάλουν στον ιστότοπο και να το κατεβάσουν μετά την έναρξη ισχύος του νόμου τα μεσάνυχτα.
Η μόνη αλλαγή που κάναμε στο άρθρο μου ήταν η αντικατάσταση της λέξης πόλεμος με τη λέξη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» σε εισαγωγικά. Η συντακτική επιτροπή είχε πραγματοποιήσει έκτακτη συνεδρίαση και αποφάσισε να κάνει μια διαδικτυακή δημοσκόπηση μεταξύ των υποστηρικτών μας - των αναγνωστών που μας κάνουν δωρεές. Θα έπρεπε η Novaya να σταματήσει την έκδοσή της ή να προσπαθήσει να συνεχίσει με μια λογοκριμένη έκδοση; Πάνω από το 90% απάντησαν ότι πρέπει να συνεχίσουμε.
Προέρχομαι από μια φτωχή οικογένεια στο Yaroslavl [μια πόλη περίπου 300 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Μόσχας]. Άρχισα να δουλεύω όταν ήμουν εννέα ετών, σφουγγαρίζοντας πατώματα. Στο λύκειο άκουσα για επαγγελματική κατάρτιση σε μια περιφερειακή εφημερίδα, όπου μπορούσες να πληρώνεσαι για κάθε δημοσιευμένο άρθρο. Το γράψιμο ακούστηκε πολύ πιο ωραίο από το να πλένω πατώματα.
Είχα δουλέψει στην εφημερίδα Severny Krai του Yaroslavl για ένα χρόνο όταν αγόρασα το πρώτο μου τεύχος της Novaya Gazeta. Περιελάμβανε ένα άρθρο της Anna Stepanovna Politkovskaya [της Ρωσίδας δημοσιογράφου και ακτιβίστριας για τα ανθρώπινα δικαιώματα που δολοφονήθηκε το 2006] για τα παιδιά της Τσετσενίας που είχαν μεγαλώσει μεταξύ των δύο πολέμων.
Υπήρχε ένα αγόρι που δεν άφηνε τη μητέρα του να ακούσει ρωσικά τραγούδια στο ραδιόφωνο επειδή οι Ρώσοι είχαν πάρει τον πατέρα του και τον είχαν στείλει πίσω ως πτώμα με κομμένη μύτη. Όταν το διάβασα αυτό - δεν μπορώ να περιγράψω το πώς ένιωσα. Έβλεπα τηλεόραση και διάβαζα άλλες εφημερίδες, αλλά το άρθρο διέψευσε όλα όσα νόμιζα ότι ήξερα για την Τσετσενία. Η Novaya Gazeta δεν υπήρχε στη σχολική βιβλιοθήκη, οπότε πήγαινα στην περιφερειακή βιβλιοθήκη και έπαιρνα στοίβες με παλιά τεύχη. Δεν είχα ιδέα πόσο διαδεδομένη ήταν η διαφθορά, πόσο τερατώδης. Δεν ήξερα ότι οι άνθρωποι βασανίζονταν στη Ρωσία.
Η Novaya Gazeta ιδρύθηκε το 1993 από δημοσιογράφους που αποσχίστηκαν από μια καθημερινή εφημερίδα, την Komsomolskaya Pravda. Η νέα εφημερίδα ανήκε σε μια συλλογικότητα, δεν ανήκε σε ολιγάρχες, κυβερνητικούς αξιωματούχους ή δημοσιογράφους. Ο αρχισυντάκτης εκλέγεται. Η συντακτική επιτροπή και το συμβούλιο εκλέγονται. Όλοι οι εσωτερικοί κανονισμοί επικυρώνονται μέσω ψηφοφορίας. Εξαιτίας όλων αυτών, είναι αδύνατον να μας ελέγξουν, δεν υπάρχει λογοκρισία. Το αποτέλεσμα είναι ότι έχουμε εξαιρετικά καλούς δημοσιογράφους που κάνουν εξαιρετικά ποιοτικό ρεπορτάζ. Το αναγνώρισα αυτό, ακόμη και ως κορίτσι. Απλά καθόμουν εκεί και διάβαζα και διάβαζα και διάβαζα. Αποφάσισα ότι ήθελα να γράψω για τη Novaya Gazeta.
Δύο συνεχόμενες νύχτες, είδα ένα φορτηγάκι με κεραία παρκαρισμένο έξω από το μέρος που έμενα. Μετακόμισα
Ήμουν 17 χρονών. Τα πλησιέστερα γραφεία σύνταξης ήταν στη Μόσχα και δεν είχα τα χρήματα για να μετακομίσω εκεί, αλλά αποφάσισα να κάνω αίτηση για το πανεπιστήμιο στη Μόσχα - αν μπορούσα να ζήσω σε φοιτητική εστία, τότε θα μπορούσα να δουλέψω στη Novaya. Είχα ακούσει μόνο για το Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Με άφησαν να μπω. Κόστιζε 500 ρούβλια το χρόνο - ίσως 5 δολάρια; - για να ζήσω στους κοιτώνες. Στην αρχή, δούλευα σε δουλειές του ποδαριού γιατί έπρεπε να αγοράσω αξιοπρεπή ρούχα και ένα κινητό τηλέφωνο. Αφού έβγαλα αρκετά χρήματα, έδειχνα εντάξει και είχα τηλέφωνο, εμφανίστηκα στο Novaya και ζήτησα μια θέση πρακτικής άσκησης.
Το πρώτο άτομο που είδα στο γραφείο ήταν η Άννα Πολιτκόφσκαγια. Δεν ήξερα ότι ήταν εκείνη - ήταν απλώς μια απίστευτη γυναίκα που περπατούσε με ταχύτητα προς το μέρος μου, με λευκά μαλλιά, πολύ ψηλή. Αφού πήρα τη δουλειά ήθελα να της μιλήσω, αλλά ήμουν πολύ ντροπαλή, οπότε τρύπωνα στο γραφείο της και άφηνα μήλα. Μια φορά, με έπιασε. Είπε κάτι φιλικό όπως: «Γεια σας, είστε αυτή που μου αφήνει μήλα;». Φοβήθηκα πολύ, είπα «Ναι!» και έφυγα τρέχοντας. Προσλήφθηκα τον Απρίλιο του 2006. Τη δολοφόνησαν εκείνον τον Οκτώβριο.
Είχα ένα σχέδιο: Θα μεγάλωνα, θα γινόμουν μια πολύ καλή δημοσιογράφος, και μόλις το έκανα αυτό, θα πήγαινα σε εκείνη και θα της έλεγα: «Άννα, σας ευχαριστώ. Επέλεξα αυτό το επάγγελμα εξαιτίας σας. Είστε η ηρωίδα μου, σας είμαι ατελείωτα ευγνώμων». Αλλά μετά τη σκότωσαν. Έκανα ένα λάθος. Νόμιζα ότι είχα πολύ χρόνο. Δεν αφήνω τον εαυτό μου να κάνει αυτό το λάθος πια.
Δεν ήξερα ότι ήμουν λεσβία όταν άρχισα να δουλεύω στη Novaya. Μου πήρε πολύ καιρό να το συνειδητοποιήσω. Το έκανα δημόσια το 2011 σε μια ανάρτηση με τίτλο «Γιατί θα πάω στην παρέλαση υπερηφάνειας των ομοφυλόφιλων». Πήγα στην παρέλαση με τη φίλη μου και κατέληξα να φάω βαρύ ξύλο από έναν άνδρα που αυτοαποκαλούνταν «Ρωσο-Ορθόδοξος ακτιβιστής». Με χτύπησε στο κεφάλι τόσο δυνατά που σχεδόν έχασα την ακοή μου. Ο αρχισυντάκτης μας, Dmitry Muratov, με επισκέφθηκε στο νοσοκομείο και μου είπε ότι η εφημερίδα θα με υπερασπιστεί και θα πληρώσει τη θεραπεία μου. Δημοσίευσε μάλιστα μια δημόσια δήλωση εκ μέρους μου. Αυτό ήταν πρωτοφανές - ένα ρωσικό μέσο ενημέρωσης να κάνει δήλωση υποστήριξης του ΛΟΑΤΚΙ υπαλλήλου του. Δεν έχει συμβεί ποτέ πριν ή μετά.
Στην αρχή, έγραφα για το έγκλημα και την πολιτική της πόλης της Μόσχας. Στη συνέχεια, άρχισα να βγαίνω στο πεδίο. Δημοσιοποίησα την ιστορία της σφαγής των απεργών εργατών πετρελαίου στο Zhanaozen του Καζακστάν. Έγραψα για τις Pussy Riot. Ήμουν από τους πρώτους δημοσιογράφους που τις κάλυψαν - μου το ζήτησαν οι γυναίκες της ομάδας.
Απέδειξα ότι ρωσικά στρατεύματα συμμετείχαν στον πρώτο ουκρανικό πόλεμο το 2014, όταν Ρώσοι αξιωματούχοι ισχυρίζονταν ότι δεν είχαμε στρατεύματα εκεί.
Όταν ξέσπασε αυτός ο πόλεμος, με έστειλαν επειδή έχω εμπειρία να εργάζομαι σε εμπόλεμη ζώνη και συγκεκριμένα στην Ουκρανία. Επίσης, επειδή είμαι γυναίκα, και είναι πιο εύκολο για τις γυναίκες να καλύπτουν τον πόλεμο απ' ό,τι για τους άνδρες. Ο κόσμος δεν μας παίρνει στα σοβαρά και κανείς δεν μας φοβάται. Μπορούμε να πάμε σε μέρη που οι άνδρες δεν μπορούν.
Η Novaya Gazeta έχει κατευθυντήριες γραμμές σύμφωνα με τις οποίες οι δημοσιογράφοι δεν πρέπει να εργάζονται σε εμπόλεμη ζώνη για περισσότερο από δύο εβδομάδες στη σειρά. Κουράζεσαι, αρχίζεις να κάνεις λάθη και αποκτάς μια ψεύτικη αίσθηση ασφάλειας, σκεπτόμενος ότι, αφού τίποτα δεν με έχει σκοτώσει ακόμα, τίποτα δεν πρόκειται να με σκοτώσει. Καταλήξαμε να αντέχουμε για 32 ημέρες υπό στρατιωτική λογοκρισία, ασχολούμενοι με όλα τα άλλα, με όλες αυτές τις γαμημένες μαλακίες.
Όταν έφτασα στο Μίκολαϊβ στη νότια Ουκρανία ήταν ημι-περιορισμένη από ρωσικά στρατεύματα. Η πόλη βρισκόταν υπό συνεχή πυρά πυροβολικού. Ο κυβερνήτης εκεί ανέφερε ότι οι Ρώσοι είχαν ανοίξει πυρ εναντίον κάποιων γυναικών που πήγαιναν να εργαστούν σε ένα ορφανοτροφείο. Οι λεπτομέρειες ήταν ομιχλώδεις, αλλά στη συνέχεια, σε έναν κόμβο εθελοντών, συνάντησα τυχαία έναν άνδρα που είχε παραλάβει τις επιζώντες γυναίκες με το αυτοκίνητό του, μαζί με τον οδηγό τους. [Τρεις από την παρέα τους είχαν σκοτωθεί.] Είχαν περπατήσει μέχρι το πλησιέστερο σημείο ελέγχου, όπου αυτός ο άνδρας τις παρέλαβε. Μου έδωσε τον αριθμό τηλεφώνου του οδηγού και μπόρεσα να γράψω την πλήρη ιστορία του τι συνέβη.
Η δεύτερη σημαντική ιστορία ήρθε από το περιφερειακό ιατροδικαστικό γραφείο, το οποίο εξετάζει τις σορούς των θυμάτων πολέμου. Το ψυγείο ήταν γεμάτο και έτσι στοιβάζονταν τα πτώματα σε υπόστεγα. Όταν με πήγαν εκεί, παρατήρησα δύο αδελφές, η μία τριών ετών και η άλλη 17. Η μικρότερη είχε τοποθετηθεί πάνω στη μεγαλύτερη. Τις φωτογράφισα. Τότε παρατήρησα τον τρόπο που τις κοίταζε ο νοσοκόμος που μας συνόδευε - υπήρχε κάτι προσωπικό στο βλέμμα του. Ρώτησα αν τους γνώριζε. «Είμαι ο νονός τους», είπε.
Τον αναπληρωτή συντάκτη μας τον είχαν απαγάγει και είχαν αφήσει κομμένα κεφάλια προβάτων μπροστά από τα γραφεία μας
Απενεργοποιώ τα συναισθήματά μου όταν βρίσκομαι στο πεδίο. Όταν γράφω, τα ενεργοποιώ ξανά, γιατί αν γράφω χωρίς να νιώθω, ούτε οι αναγνώστες θα νιώσουν τίποτα και τότε δεν θα μπορούν να καταλάβουν. Στη συνέχεια, απενεργοποιώ ξανά τα συναισθήματά μου. Έχω μάθει στον εαυτό μου αυτή τη μέθοδο τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Δεν είναι υγιής, αλλά μου επιτρέπει να εργάζομαι σε τέτοιες συνθήκες.
Στο Μίκολαϊβ, αρχίσαμε να χρησιμοποιούμε ένα σύστημα για να κάνουμε εμφανές στους αναγνώστες πότε συμμορφωνόμαστε με τη λογοκρισία. Εγώ το επινόησα. Ένας από τους συντάκτες μας, αναγκάστηκε να αναλάβει το ρόλο του λογοκριτή. Σημάδευε με κόκκινο χρώμα οτιδήποτε δυνητικά επικίνδυνο. Στη συνέχεια, αν μια λέξη ή φράση διαγραφόταν, τη σημειώναμε < . . . > στο κείμενο. Αν αυτό που διαγράφαμε ήταν σημαντικό για το νόημα, βάζαμε αγκύλες και εξηγούσαμε περί τίνος επρόκειτο στο συγκεκριμένο τμήμα, χρησιμοποιώντας πλάγια γράμματα και ευφημισμούς. Αν επρόκειτο απλώς για τη λέξη «πόλεμος», θα το σημείωνα < ειδική επιχείρηση >. Εκτός από την τήρηση αυτών των κανόνων, έγραφα τα άρθρα μου ακριβώς όπως θα έκανα αν δεν υπήρχε νόμος.
Όταν έφτασα στη Χερσώνα, δεν υπήρχαν βόμβες ή αεροπορικές επιδρομές, αλλά οι άνθρωποι εξαφανίζονταν στην [ρωσοκρατούμενη] πόλη. Ρώσοι στρατιώτες απήγαγαν ακτιβιστές, δημοσιογράφους, εθελοντές. Έψαχναν για οποιονδήποτε είχε πολεμήσει ποτέ στο Ντονμπάς, καθώς και για μέλη της μυστικής αστυνομίας της Ουκρανίας. Έπρεπε να είμαι πολύ προσεκτική. Δύο συνεχόμενες νύχτες, είδα ένα φορτηγάκι με μια μικρή κεραία παρκαρισμένο έξω από το μέρος που έμενα. Μετακινήθηκα.
Ανακάλυψα τη θέση μιας μυστικής φυλακής, η οποία βρισκόταν στο κτίριο ενός πρώην προανακριτικού κέντρου κράτησης. Έμαθα τα ονόματα 44 ανθρώπων από τη Χερσώνα που είχαν απαχθεί και κατέγραψα τις συνθήκες της εξαφάνισής τους. Μίλησα με τον Oleg Baturin, έναν δημοσιογράφο, και μια χούφτα άλλους που είπαν ότι Ρώσοι στρατιώτες τους είχαν βασανίσει εκεί.
Είχα σκοπό να μείνω για δύο ημέρες, αλλά την τρίτη ημέρα δεν μπορούσαμε να βγούμε, επειδή υπήρχε ενεργή μάχη στον δρόμο που είχαμε προγραμματίσει να πάρουμε. Την επόμενη μέρα, προσπαθήσαμε να βγούμε από έναν άλλο δρόμο. Περάσαμε από δύο σημεία ελέγχου, αλλά στο τρίτο μας είπαν ότι, αν μας άφηναν να περάσουμε στο επόμενο σημείο ελέγχου, τα στρατεύματα θα μας πυροβολούσαν. Είπαν ότι υπήρχαν διαταγές να πυροβολούν όλα τα αυτοκίνητα που έρχονταν στο αντίθετο ρεύμα. Γυρίσαμε πίσω και προσπαθήσαμε να περάσουμε από ένα γειτονικό χωριό, αλλά οι ντόπιοι μας είπαν ότι υπήρχαν νάρκες μπροστά μας.
Δοκιμάσαμε άλλη μια διαδρομή. Σε κάποιο σημείο, αναγκαστήκαμε να περάσουμε γύρω από ένα σημείο ελέγχου επειδή οι στρατιώτες αρνούνταν να μας αφήσουν να περάσουμε. Σκεφτήκαμε ότι μπορεί να μας πυροβολούσαν πισώπλατα, αλλά δεν το έκαναν.
Από τη Χερσώνα, κατευθύνθηκα προς τη Μαριούπολη. Καθώς ταξίδευα, άρχισα ξαφνικά να λαμβάνω μηνύματα από συναδέλφους από άλλα μέσα, όπως: «Σε συμπονούμε, αλλά κάνε κουράγιο. Όλα θα πάνε καλά, μην φοβάστε». Έτσι έμαθα ότι η Novaya Gazeta σταματούσε την έκδοσή της, τουλάχιστον μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος.
Συγκλονίστηκα βαθιά. Αυτό μπορεί να ακούγεται παράξενο, λαμβάνοντας υπόψη όλα όσα είχαν συμβεί όλα αυτά τα χρόνια. Έξι δημοσιογράφοι είχαν σκοτωθεί, οι τέσσερις από αυτούς κατά τη διάρκεια της θητείας μου. Ο αναπληρωτής συντάκτης μας είχε απαχθεί και τα κομμένα κεφάλια προβάτων είχαν αφεθεί μπροστά στα γραφεία μας. Υπήρχαν συνεχείς επιθέσεις εναντίον των δημοσιογράφων μας, και αποτρέψαμε πολλές ακόμη, βγάζοντας ανθρώπους από τη χώρα ή κρύβοντάς τους. Η κυβέρνηση προσπαθούσε πάντα να μας κλείσει ή να μας κηρύξει ξένους πράκτορες. Είχαμε επιβιώσει από όλα αυτά. Πίστευα ότι, παρόλο που θα έκλειναν όλους τους άλλους, εμείς θα επικρατούσαμε.
Αν γυρίσω πίσω, πιθανότατα θα με βάλουν στη φυλακή. Χρειάζομαι μερικούς μήνες για να τελειώσω αυτό που θέλω να κάνω, να τελειώσω το βιβλίο μου
Στο αυτοκίνητο έπαιζε μουσική καθώς οδηγούσαμε προς τη Μαριούπολη - παλιά, ρομαντικά σοβιετικά τραγούδια - και ανησυχούσα ότι θα άρχιζα να κλαίω. Ήταν μια όμορφη, ηλιόλουστη ανοιξιάτικη μέρα. Είχαμε βάλει τα δυνατά μας για να αναλάβουμε το ρόλο μιας εθνικής εφημερίδας που θα ένωνε ολόκληρη τη χώρα.
Οι αναγνώστες μας είναι εξαιρετικά διαφορετικοί. Έχουμε δασκάλους στις επαρχίες, κυνηγούς Εβένκι από τη Σιβηρία, αξιωματούχους της προεδρικής διοίκησης, βουλευτές, πυροσβέστες, γιατρούς, ακόμη και τον Πούτιν - στην πραγματικότητα είναι ένας από τους συνδρομητές μας. Έχω συνηθίσει να τους θεωρώ πελάτες μου - δουλεύω γι' αυτούς. Όλα αυτά τα χρόνια, ήταν το νόημα και ο σκοπός της ύπαρξής μου. Το να το χάσω αυτό είναι απίστευτα οδυνηρό. Με έκανε να νιώθω ανυπεράσπιστη.
Τα άρθρα μου άρχισαν να κατεβαίνουν αμέσως. Την επομένη της κυκλοφορίας του τελευταίου τεύχους λάβαμε μια ειδική ειδοποίηση από την υπηρεσία λογοκρισίας και τη γενική εισαγγελία που έλεγε στους συντάκτες να αφαιρέσουν το άρθρο μου από το Μίκολαϊβ. Εκείνο το βράδυ, υπήρξε άλλο ένα μήνυμα: να κατεβάσουμε το κομμάτι από τη Χερσώνα. Μας είπαν: «Αυτό το ενημερωτικό υλικό αποσκοπεί στην απαξίωση της ειδικής επιχείρησης των ενόπλων δυνάμεων της Ρωσικής Ομοσπονδίας στο έδαφος της Ουκρανίας». Ήταν μια άμεση απειλή εναντίον μου. Άρχισα να κλαίω. Αποφάσισα να δώσω στον εαυτό μου μια μέρα για να κλάψω και μετά από αυτό, δεν έκλαψα πια. Αλλά δεν μπορούσα επίσης να πάω στη Μαριούπολη.
Όλο το διάστημα που ήμουν στην Ουκρανία κοιμόμουν πλήρως ντυμένη σε περίπτωση αεροπορικής επιδρομής. Αλλά από τότε που έφυγα είχα πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα να κοιμηθώ. Βλέπω εφιάλτες για βομβαρδισμούς, εκκενώσεις. Είδα ένα πολύ ζωντανό όνειρο ότι ήμουν κάποια αξιωματούχος στη Μαριούπολη που έπρεπε να βρει τρόπο να εκκενώσει 30.000 παιδιά. Θυμάμαι ότι ήμουν μέσα στο μυαλό αυτού του ανθρώπου, που έπαιρνε τεράστιες αποφάσεις, αλλά μέσα μου θρηνούσα από τη φρίκη.
Όταν επέστρεψα στην Πολωνία, δημοσίευσα ένα μήνυμα στο Facebook λέγοντας ότι θα επέστρεφα στη Ρωσία. Αγαπώ τη χώρα μου. Την αγαπώ περισσότερο από τον Πούτιν. Αλλά όταν επιστρέψω, πιθανότατα θα με βάλουν στη φυλακή, οπότε χρειάζομαι μερικούς μήνες για να τελειώσω αυτό που θέλω να κάνω, να τελειώσω το βιβλίο μου. Μετά από αυτό, θα επιστρέψω. Βλέπω τα πάντα πολύ καθαρά αυτή τη στιγμή και μου απομένει πολύ λίγος χρόνος. Δεν υπάρχει χρόνος για μένα να το βάλω πια στην άκρη».