Ο μεγάλος λιμός του 1932 - 33 στη Σοβιετική Ουκρανία: Αιτίες και συνέπειες

Μεταξύ του 1932 και του 1933 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ουκρανική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία πέθαναν από την πείνα στον μεγαλύτερο τεχνητό λιμό στην ιστορία της ανθρωπότητας. Οι υπεύθυνοι για αυτό το έγκλημα δεν οδηγήθηκαν ποτέ ενώπιον της δικαιοσύνης, δεν ανεγέρθηκαν μνημεία για τα θύματα του λιμού και η σοβιετική κυβέρνηση έκανε τα πάντα για να εξαφανίσει τα ίχνη αυτού του καταστροφικού γεγονότος.

Το άμεσο υπόβαθρο του λιμού ήταν το πρόβλημα της εκπλήρωσης των εξαιρετικά μη ρεαλιστικών στόχων που είχε θέσει η σταλινική ηγεσία στο πρώτο πενταετές σχέδιο. Πρέπει να θυμόμαστε ότι στο μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1920 ο Στάλιν ήταν αντίθετος με τον προγραμματισμό και την εκβιομηχάνιση. Αν οι προετοιμασίες για την εκβιομηχάνιση είχαν γίνει νωρίς στη δεκαετία του 1920, αυτό θα είχε δώσει χρόνο για να μελετηθούν οικονομικές στρατηγικές και να επιτραπεί η πιο σταδιακή εφαρμογή τους. Αντίθετα, μόνο το 1928-9 ο Στάλιν, πολύ απότομα, άλλαξε κατεύθυνση. Το αποτέλεσμα ήταν ένα άκρως πρόχειρο και απλοϊκό πρώτο πενταετές σχέδιο. Ο Ρουντζουτάκ, ένας κορυφαίος σοβιετικός οικονομικός αξιωματούχος, στην έκθεσή του το 1934 έδωσε πολλά παραδείγματα του χάους που επικρατούσε στη βιομηχανία εκείνη την εποχή. Τα σχέδια για τα μηχανολογικά έργα του Ταγκίλ, για παράδειγμα, χρειάστηκε να τροποποιηθούν εννέα φορές μέσα σε είκοσι έξι μήνες, γεγονός που συνεπάγεται απώλεια αρκετών εκατοντάδων εκατομμυρίων ρουβλίων. Ως αποτέλεσμα του κακού και βιαστικού σχεδιασμού, το πενήντα τοις εκατό των βιομηχανικών προϊόντων που παρήγαγαν τα εργοστάσια Στάνκολιτ στη Μόσχα ήταν εντελώς άχρηστα.1 Επειδή πάρα πολλά έργα είχαν ξεκινήσει ταυτόχρονα και πάρα πολλοί πόροι είχαν σπαταληθεί λόγω της γραφειοκρατικής ανικανότητας, το 1930 έγινε αισθητή μια οξεία έλλειψη κεφαλαίων. Η ύφεση στη Δύση, η οποία οδήγησε τις τιμές των σιτηρών να πέφτουν απότομα σε σχέση με εκείνες των βιομηχανικών προϊόντων, επέτεινε τις συνέπειες της οικονομικής κακοδιαχείρισης. Προκειμένου να εκβιομηχανιστεί, έπρεπε να εισαχθεί εξοπλισμός από τη Δύση. Για να τον πληρώσει η ΕΣΣΔ εξήγαγε σιτηρά. Τώρα θα έπρεπε να εξαχθούν περισσότερα σιτηρά για να πληρωθεί η ίδια ποσότητα εξοπλισμού.

Για να διατηρηθεί η εκβιομηχάνιση, χρειαζόταν περισσότερο κεφάλαιο, και για να το αποκτήσει ο Στάλιν διέταξε να αποσπαστούν περισσότερα σιτηρά από την αγροτιά. Ο γρηγορότερος τρόπος για να γίνει αυτό ήταν να εθνικοποιηθεί η γη των αγροτών και να οδηγηθούν οι αγρότες στις κολεκτίβες. Υπό την απειλή αυστηρών ποινών, οι αγρότες αναγκάστηκαν να παραδώσουν το σύνολο των εμπορεύσιμων σιτηρών τους. Η Ουκρανία, ως η σημαντικότερη περιοχή παραγωγής σιτηρών της Σοβιετικής Ένωσης, επιλέχθηκε για ταχύτερη κολεκτιβοποίηση.

Το εύρος της κολεκτιβοποίησης που εξαγγέλθηκε αιφνιδίασε τους πάντες, συμπεριλαμβανομένων των κομματικών και κρατικών αξιωματούχων στην Ουκρανία. Το φθινόπωρο του 1929, αρκετούς μήνες πριν διαταχθεί η «ολική κολεκτιβοποίηση», οι συλλογικές εκμεταλλεύσεις αντιπροσώπευαν μόλις το 3,7% της καλλιεργήσιμης γης της Ουκρανίας και το 5,6% του συνολικού αριθμού των αγροτικών νοικοκυριών2. Η αρχική εκδοχή του πρώτου πενταετούς σχεδίου προέβλεπε την κολεκτιβοποίηση περίπου του δέκα τοις εκατό της καλλιεργήσιμης γης της Ουκρανίας μέχρι το τέλος του 1932 με κυρίαρχη οργανωτική μορφή τις υποτυπώδεις μορφές συλλογικής εργασίας και όχι τα συλλογικά αγροκτήματα. Τον Νοέμβριο του 1929, ωστόσο, το Πολιτικό Γραφείο (Πολίτμπιρο) του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) διέταξε την επιτάχυνση της κολεκτιβοποίησης προκειμένου να «εντατικοποιηθούν οι εξαγωγές και η παραγωγή πρώτων υλών για τη βιομηχανία»3. Αρχικά, οι αγρότες θα μπορούσαν να διατηρούν ζώα για προσωπική τους κατανάλωση. Το αναθεωρημένο σχέδιο προέβλεπε τη δημιουργία συλλογικών εκμεταλλεύσεων στο 20% της καλλιεργήσιμης γης της δημοκρατίας με τη συμμετοχή του 30% των αγροτικών νοικοκυριών μέχρι το τέλος του 1932.»4 Τον Φεβρουάριο του 1930 η πολιτική άλλαξε και πάλι. Όλα τα αγροτικά νοικοκυριά διατάχθηκε να κολεκτιβοποιηθούν μέχρι το φθινόπωρο του 1930 και διατάχθηκε η «πλήρης κοινωνικοποίηση» όλου του αγροτικού ζωικού κεφαλαίου5. Κηρύχθηκε πόλεμος στην ουκρανική αγροτιά.

Ένα βασικό συστατικό της αναγκαστικής κολεκτιβοποίησης, σύμφωνα με τον Στάλιν, ήταν η «εξάλειψη των κουλάκων ως τάξη», προκειμένου «να αντικατασταθεί η παραγωγή τους από την παραγωγή των συλλογικών και κρατικών αγροκτημάτων»6. Στην πραγματικότητα, η καταστροφή των κουλάκων είχε ελάχιστη σχέση με οικονομικές εκτιμήσεις. Κατά παραδοχή του ίδιου του Στάλιν, οι κουλάκοι παρείχαν μόνο το ένα πέμπτο του εμπορεύσιμου πλεονάσματος σιτηρών της Σοβιετικής Ένωσης. Οι μεσαίοι και φτωχοί αγρότες παρείχαν τα τρία τέταρτα.7 Οι εκστρατείες συγκέντρωσης προμηθειών του 1928 και του 1929 είχαν ήδη παραλύσει τους κουλάκους ως παραγωγούς. Το 1929, ειδικότερα, τα βαριά πρόστιμα που επιβλήθηκαν στους κουλάκους, συμπεριλαμβανομένης της δήμευσης της περιουσίας 33.000 νοικοκυριών για τη μη παράδοση των ποσοστώσεων σιτηρών, υπονόμευσαν την οικονομική δύναμη των κουλάκων8. Η αποκουλακικοποίηση αποσκοπούσε πρωτίστως στο να απαλλαγεί η ύπαιθρος από τους αγρότες που ήταν πιο πιθανό να οργανωθούν και να ηγηθούν της αντίστασης. Όπως σημείωσε ο Β. Γκσόβσκι, «δεν ήταν τόσο η ευημερία ενός αγρότη όσο η στάση του απέναντι στην κολεκτιβοποίηση που καθόριζε τον ταξικό του χαρακτήρα».9

Η εκκαθάριση των κουλάκων ως τάξη άρχισε τον Ιανουάριο του 1930 και συνεχίστηκε μέχρι το 1932. Σύμφωνα με τις επίσημες πηγές, 200.000 νοικοκυριά κουλάκων «διαλύθηκαν», δηλαδή περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι.10 «Άλλες πηγές τοποθετούν τον αριθμό των «διαλυμένων» νοικοκυριών κουλάκων σε 500.000 ή δύο εκατομμύρια ανθρώπους».11 Η περιουσία των κουλάκων κατασχέθηκε και τους απαγορεύτηκε να ενταχθούν στις συλλογικές εκμεταλλεύσεις. Οι κουλάκοι χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες. Η πρώτη ομάδα, όσοι αντιστάθηκαν ενεργά στην κολεκτιβοποίηση, είτε εκτελέστηκαν είτε στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και οι οικογένειές τους απελάθηκαν στη Σιβηρία και τον μακρινό βορρά. Η δεύτερη ομάδα, το πιο ενεργό στοιχείο του χωριού, απελάθηκαν με τις οικογένειές τους σε απομακρυσμένες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης. Οι υπόλοιποι διατάχθηκαν να εγκαταλείψουν τις περιοχές τους. Αυτοί ήταν οι γενικοί κανόνες που θεσπίστηκαν από το Πολίτμπιρο του ΚΚΣΕ τον Ιανουάριο του 1930.12 Η εφαρμογή τους διέφερε από περιοχή σε περιοχή. Στην Ουκρανία, η εκστρατεία αποκουλακοποίησης πήρε ιδιαίτερα βίαιες μορφές:

«Ξυπόλητοι και ανεπαρκώς ντυμένοι αγρότες στριμώχνονταν σε σιδηροδρομικά βαγόνια και μεταφέρονταν στις περιοχές του Μουρμάνσκ, της Βόλογκντα, του Κότλας και άλλες παρόμοιες. Αυτή [η εκστρατεία αποκουλακοποίησης] συνεχίστηκε στις ρωσικές περιοχές, αλλά εδώ πήρε μια πιο ανθρώπινη μορφή, αν μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει αυτόν τον όρο εδώ. Σε εκείνους τους Ρώσους κουλάκους των οποίων η περιουσία αφαιρέθηκε, συχνά επιτρεπόταν να παραμείνουν στα χωριά τους και αν απελαύνονταν, απελαύνονταν γενικά στις δυτικές περιοχές της Σιβηρίας ή στην περιοχή του Σαντένσκ. Το ποσοστό θανάτου μεταξύ των απαλλοτριωμένων Ρώσων αγροτών ήταν δυσανάλογα χαμηλότερο...»13

Σύμφωνα με μια μαρτυρία αυτόπτη μάρτυρα, οι αγρότες «ξεφορτώθηκαν μέσα στο χιόνι σε βάθος περίπου δύο μέτρων. Το ψύχος ήταν 75 βαθμούς κάτω από το μηδέν... Χωρίς καν τσεκούρι ή πριόνι αρχίσαμε να χτίζουμε καλύβες από κλαδιά δέντρων. Σε δύο εβδομάδες όλα τα παιδιά, οι άρρωστοι και οι ηλικιωμένοι είχαν παγώσει μέχρι θανάτου». Το ποσοστό θανάτου μεταξύ των Ουκρανών αγροτών που απελάθηκαν στο Ναντεζντίνσκ στην περιοχή Σβερντλόφσκ της Ρωσίας ήταν χαρακτηριστικό: μόνο 2.300 από τους αρχικά 4.800 επέζησαν του χειμώνα14.

Η αναγκαστική κολεκτιβοποίηση ξεσήκωσε ευρεία και αυθόρμητη αντίσταση σε όλα τα στρώματα της κοινωνίας του χωριού. Στις περισσότερες περιοχές της Ουκρανίας ξέσπασαν αγροτικές εξεγέρσεις. Στο Τσέρνιχοφ, το 21ο σύνταγμα του Κόκκινου Στρατού προσχώρησε στην εξέγερση των αγροτών15. Παντού οι αγρότες έσφαξαν τα ζώα τους, έκαψαν τις σοδειές τους και όσοι μπορούσαν κατέφυγαν στις πόλεις. Οι Επιτροπές Φτωχών Αγροτών (Κομνεζάνι), που μέχρι τότε αποτελούσαν το κύριο στήριγμα του κόμματος στις αγροτικές περιοχές, έγιναν «εχθρικές προς το σοβιετικό καθεστώς».16 Οι κρατικοί και κομματικοί αξιωματούχοι της υπαίθρου αντιτάχθηκαν στην κολεκτιβοποίηση. Το 1930 το ένα πέμπτο του συνόλου των αγροτικών κρατικών και κομματικών αξιωματούχων αποπέμφθηκε με την κατηγορία του «δεξιού οπορτουνισμού«17 Ο στρατός, η GPU, η πολιτοφυλακή και οι ένοπλες ταξιαρχίες αξιόπιστων μελών του κόμματος των πόλεων στάλθηκαν στα χωριά για να εφαρμόσουν την κολεκτιβοποίηση. Ακριβώς όπως και στις προηγούμενες εξεγέρσεις κατά του σοβιετικού καθεστώτος στην Ουκρανία, κατά τη διάρκεια της αναγκαστικής κολεκτιβοποίησης οι φτωχοί των χωριών ήταν στην πρώτη γραμμή της αναταραχής. Σύμφωνα με δημοσίευμα εφημερίδας, η σφαγή των ζώων πραγματοποιήθηκε κυρίως από φτωχούς και μεσαίους αγρότες18. Ο Β.A. Ιακοφτσέφσκιι, σοβιετικός ιστορικός, επεσήμανε ότι η αντίσταση στην κολεκτιβοποίηση ήταν μεγαλύτερη μεταξύ των φτωχών αγροτών που είχαν αποκτήσει πρόσφατα γη και μεταξύ των μεσαίων αγροτών που είχαν πρόσφατα αναδειχθεί από τις τάξεις των φτωχών19.

Η δημοσίευση του άρθρου του Στάλιν «Ζαλισμένοι από την επιτυχία» ήταν απόδειξη ότι η σοβιετική ηγεσία είχε αρχίσει να ανησυχεί για τις αγροτικές αναταραχές. Ο Στάλιν παραδέχτηκε ότι είχαν σημειωθεί «υπερβολές» κατά τη διάρκεια της κολεκτιβοποίησης και επέρριψε όλη την ευθύνη στους τοπικούς αξιωματούχους.20 Ο ουκρανικός Τύπος, κατά τη διάρκεια του στιγμιαίου ξεπαγώματος που ακολούθησε τη δημοσίευση του άρθρου του Στάλιν, δημοσίευσε αρκετές αναφορές που έδιναν κάποιες ενδείξεις για το πώς είχε πραγματοποιηθεί η κολεκτιβοποίηση. Τα σπίτια των φτωχών και μεσαίων αγροτών, σύμφωνα με μια αναφορά, δέχονταν επιδρομές μέσα στη νύχτα και οι αγρότες εξαναγκάζονταν με την απειλή όπλου να ενταχθούν στις κολεκτίβες. Η δημευμένη περιουσία συχνά εκλάπη από ταξιαρχίες των πόλεων. Η πολιτοφυλακή περιφερόταν στους δρόμους των χωριών συλλαμβάνοντας όποιον έβρισκε μπροστά της. Η κοινοτικοποίηση της ιδιοκτησίας σε πολλά χωριά επεκτάθηκε ακόμη και στα ρούχα και τα υποδήματα.21 Η κολεκτιβοποίηση σε όλη τη Σοβιετική Ένωση συνοδεύτηκε από βιαιότητα. Στην Ουκρανία, ωστόσο, ήταν χειρότερη επειδή επρόκειτο για μια περιοχή που καλλιεργούσε σιτηρά και η οποία προοριζόταν για εντατική κολεκτιβοποίηση. Την 1η Μαρτίου 1930, το 69% της καλλιεργήσιμης γης και το 63% των αγροτικών νοικοκυριών είχαν κολεκτιβοποιηθεί. Στην περιοχή της στέπας της δημοκρατίας, σχεδόν το 80 τοις εκατό της καλλιεργήσιμης γης ανήκε σε κολεκτίβες. Στο σύνολο της Σοβιετικής Ένωσης, μόνο το 30 τοις εκατό της καλλιεργήσιμης γης και το 24 τοις εκατό των νοικοκυριών είχαν κολεκτιβοποιηθεί22.

Η έμφαση στον «εθελοντικό» χαρακτήρα των συλλογικών εκμεταλλεύσεων μετά το άρθρο του Στάλιν προωθήθηκε από τον φόβο ότι η αυξανόμενη αντίσταση των αγροτών θα έβλαπτε σοβαρά την εαρινή σπορά. Επιτράπηκε στους αγρότες να εγκαταλείψουν τις κολεκτίβες και στην Ουκρανία σημειώθηκε μαζική έξοδος. Μέχρι τον Μάιο του 1930, το ποσοστό των κολεκτιβοποιημένων νοικοκυριών έπεσε στο 41% και το μερίδιο της καλλιεργήσιμης γης των συλλογικών εκμεταλλεύσεων μειώθηκε στο 50%23. Αυτό επέτρεψε στο καθεστώς να θέσει υπό έλεγχο την κατάσταση στην ύπαιθρο και διευκόλυνε επίσης τις εργασίες στα χωράφια, οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα μια καλή συγκομιδή το 1930. Εκείνη τη χρονιά από την Ουκρανία αφαιρέθηκαν 7,7 εκατομμύρια τόνοι σιτηρών ή το ένα τρίτο της συγκομιδής. Το ότι η Ουκρανία τελούσε υπό καθεστώς εκμετάλλευσης φαίνεται από το γεγονός ότι ενώ η δημοκρατία παρήγαγε το 27% της συνολικής συγκομιδής σιταριού στην ΕΣΣΔ, προμήθευε το 38% των επιτάξεων σιτηρών της ΕΣΣΔ24. Η ποσότητα σιτηρών που αφαιρέθηκε από την Ουκρανία το 1930 ήταν 2,3 φορές μεγαλύτερη από εκείνη του 1926. Τρεις παράγοντες κατέστησαν αυτό δυνατό. Οι κλιματολογικές συνθήκες ήταν βέλτιστες εκείνο το έτος, ο ιδιωτικός τομέας ενίσχυσε την παραγωγή και, τέλος, η εκστρατεία επίταξης ήταν τόσο έντονη που κατασχέθηκε ο σπόρος που χρειαζόταν για το επόμενο έτος. Καθησυχασμένη από αυτή την επιτυχία, η πολιτική της αναγκαστικής κολεκτιβοποίησης ανανεώθηκε και μέχρι το 1931, το 65% των αγροτικών νοικοκυριών και το 67% του συνόλου της καλλιεργήσιμης γης είχαν κολεκτιβοποιηθεί, (Μέχρι το 1933, τα ποσοστά ήταν 73 και 86% αντίστοιχα.)25 Η ποσόστωση του 1931 για την παράδοση σιτηρών στο κράτος ορίστηκε στο επίπεδο που είχε επιτευχθεί το 1930 - 7,7 εκατομμύρια τόνοι.26 Πολύ νωρίς το 1932 εμφανίστηκε στην Ουκρανία λιμός, ο οποίος κατέστρεψε τη δημοκρατία μέχρι το τέλος του 1933.

Για να εξηγήσουμε τους λόγους για τους οποίους εκδηλώθηκε ο λιμός, πρέπει να αναφέρουμε δύο παράγοντες που παρέχουν βασικές πληροφορίες. Ο πρώτος ήταν η κατάρρευση της γεωργικής παραγωγής που προκάλεσε η κολεκτιβοποίηση. Αντί να παραδώσουν τα ζώα τους στις συλλογικές εκμεταλλεύσεις, πολλοί αγρότες τα έσφαξαν: το 1928 υπήρχαν 7,0 εκατομμύρια χοίροι στην Ουκρανία, το 1933 2,1 εκατομμύρια· τα βοοειδή μειώθηκαν την ίδια περίοδο από 8,6 σε 4,4 εκατομμύρια και ο αριθμός των αλόγων από 5,4 σε 2,6 εκατομμύρια27 Αυτό όχι μόνο σήμαινε ότι οι ποσοστώσεις παράδοσης κρέατος δεν μπορούσαν να εκπληρωθούν, αλλά επίσης επέτεινε αυτό που αποτελούσε πάντα ένα σημαντικό πρόβλημα στην ουκρανική γεωργία, την έλλειψη ζώων έλξης. Η παραγωγή τρακτέρ βρισκόταν στα σπάργανα και δεν μπορούσε να αντικαταστήσει τη ζωική δύναμη. Το 1932, για παράδειγμα, η Ουκρανία διέθετε κατά μέσο όρο ένα τρακτέρ ανά κολεκτίβα.28 Επιπλέον, τα τρακτέρ βρίσκονταν υπό ξεχωριστή δικαιοδοσία από τις κολεκτίβες- ανήκαν στους Σταθμούς Μηχανοτρακτέρ, ρύθμιση στην οποία αντιτάχθηκε η ουκρανική ηγεσία με το σκεπτικό ότι καθιστούσε αδύνατη την αποτελεσματική ολοκλήρωση της γεωργικής παραγωγής.29 Τα ίδια τα τρακτέρ ήταν εξαιρετικά χαμηλής ποιότητας και παρουσίαζαν συνεχείς βλάβες, ενώ δεν υπήρχαν ανταλλακτικά για επισκευές. Κατά τη διάρκεια της μοιραίας συγκομιδής του 1932, για να δώσουμε ένα παράδειγμα, το 70% των τρακτέρ στην περιφέρεια Ντνιπροπετρόφσκ ήταν εκτός λειτουργίας τον Αύγουστο, και μέχρι τον Σεπτέμβριο το ποσοστό αυτό είχε αυξηθεί στο 90%30. Μέχρι το τέλος του 1930, το 78% των συλλογικών εκμεταλλεύσεων δεν είχαν καταφέρει να πληρώσουν τους αγρότες για τις «ημέρες εργασίας» που είχαν εργαστεί. Επιπλέον, η αμοιβή της «ημέρας εργασίας» στην Ουκρανία (σε κιλά τροφίμων) ήταν η μισή από ό,τι στη Ρωσία.31 Τα συλλογικά αγροκτήματα ήταν υπερβολικά μεγάλα, αντανακλώντας τη μανία για γιγαντιαία έργα που κυριαρχούσε στη σταλινική οικονομική σκέψη˙ η ουκρανική ηγεσία είχε ζητήσει μικρές «συνεταιριστικές κολεκτίβες».32 Οι συλλογικές εκμεταλλεύσεις, άκρως γραφειοκρατικοποιημένες ως προς τη δομή λήψης αποφάσεων, δεν άφηναν περιθώρια για ατομικές ή ομαδικές πρωτοβουλίες. Το 1932 ορισμένοι πρόεδροι κολεκτίβων επιθυμούσαν να σπείρουν σίκαλη αντί για σιτάρι, υποστηρίζοντας ότι η σίκαλη ήταν πιο κατάλληλη καλλιέργεια για την περιοχή τους. «Αυτοί οι φορείς των αισθημάτων κατά του σιταριού πρέπει να τιμωρηθούν αυστηρά», ήταν η απάντηση που ήρθε από τη Μόσχα.33 Ο συνδυασμός όλων αυτών των παραγόντων είχε ως αποτέλεσμα ένα απίστευτο χάος στην παραγωγή. Μεταξύ του 1931 και του 1932 η συνολική έκταση σποράς στην Ουκρανία συρρικνώθηκε κατά το ένα πέμπτο∙ το 1931, σχεδόν το 30% της απόδοσης των σιτηρών χάθηκε κατά τη συγκομιδή.34

Στις δυσκολίες ήρθε να προστεθεί η ξηρασία που έπληξε την Ουκρανία. Ξεκίνησε το 1931 και περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην περιοχή της στέπας35.Το 1934 εκδηλώθηκε μια άλλη πολύ πιο σοβαρή ξηρασία. Η διακοπή της γεωργικής παραγωγής σε συνδυασμό με τις κλιματολογικές συνθήκες προκάλεσαν σχετικά χαμηλές αποδόσεις το 1931, το 1932 και κυρίως το 1934. Η συγκομιδή του 1931, σύμφωνα με επίσημες πηγές, έδωσε 18,3 εκατομμύρια τόνους σιτηρών, σημαντικά λιγότερους από τους 23,1 εκατομμύρια τόνους του 1930. Το 1932 συγκεντρώθηκαν 14,6 εκατομμύρια τόνοι, το 1933 22,3 και το 1934 12,3 εκατομμύρια τόνοι36.

Οι παράγοντες που αναφέραμε, το χάος στη γεωργική παραγωγή και η ξηρασία, συνέβαλαν στην πείνα, αλλά δεν ήταν η κύρια αιτία της. Το 1934, τη χρονιά της φτωχότερης συγκομιδής, δεν υπήρξε λιμός στην Ουκρανία.

Την ευθύνη για τον λιμό είχε η σταλινική ηγεσία και οι δρακόντειες ποσοστώσεις επίταξης σιτηρών που επιβλήθηκαν στην Ουκρανία προκειμένου να διατηρηθεί ο ιλιγγιώδης ρυθμός εκβιομηχάνισης. Το 1931 διατάχθηκε η επίταξη 7,7 εκατομμυρίων τόνων από την Ουκρανία, όσο και το 1930, παρόλο που η συγκομιδή ήταν κατά 20% μικρότερη από το 1930. Η Μόσχα διέταξε να αποκτηθούν τα σιτηρά με οποιοδήποτε κόστος και άσκησε τεράστιες πιέσεις για το σκοπό αυτό. Στρατεύματα και αστυνομία χρησιμοποιήθηκαν για να πάρουν όλα τα αγροτικά αποθέματα. Συγκεντρώθηκαν επτά εκατομμύρια τόνοι, με αποτέλεσμα το μέσο αγροτικό νοικοκυριό στην Ουκρανία να έχει μόνο 112 κιλά σιτηρών37 (πριν από την επανάσταση ένα αγροτικό νοικοκυριό που κατανάλωνε τριπλάσια ποσότητα θεωρούνταν φτωχό).38 Η ποσότητα των επιταγμένων σιτηρών ήταν τόσο μεγάλη που η δημοκρατία είχε έλλειψη σπόρων για σπορά κατά 45%39.

Ανήσυχη για την επικείμενη καταστροφή, η ουκρανική ηγεσία διεκδίκησε από τη Μόσχα μια σημαντική αναθεώρηση προς τα κάτω των γεωργικών υποχρεώσεών της για το έτος 1932. Η ποσότητα μειώθηκε σε 6,2 εκατομμύρια τόνους, αλλά αυτή εξακολουθούσε να υπερβαίνει κατά πολύ τις δυνατότητες της δημοκρατίας λόγω της κακής συγκομιδής, 14,6 εκατομμύρια τόνοι σιτηρών, εκ των οποίων το 40% χάθηκε κατά τη διάρκεια της συγκομιδής λόγω της βλάβης των μηχανημάτων και του χαοτικού συστήματος μεταφοράς.40 Για να διασφαλιστεί ότι το ουκρανικό κόμμα θα υπακούσει στις εντολές, μια ειδική αποστολή με επικεφαλής τους Μολότοφ και Καγκάνοβιτς έφτασε στο Χάρκοβο (τότε πρωτεύουσα της Ουκρανίας). Χρησιμοποιήθηκε κάθε πιθανή μέθοδος για την εξαγωγή 6,2 εκατομμυρίων τόνων. Ο κρατικός και κομματικός μηχανισμός εκκαθαρίστηκε στις περιοχές που υστερούσαν στην επίταξη σιτηρών, ένα στα τρία άτομα που κατείχαν υπεύθυνη θέσεις στις κολεκτίβες εκκαθαρίστηκε, στρατεύματα και ένοπλες ταξιαρχίες στάλθηκαν στα χωριά για να πραγματοποιήσουν μαζική καταστολή των αγροτών που δεν παρέδιδαν και την τελευταία μπουκιά ψωμί.41

Κατά τη διάρκεια της συγκομιδής του 1932, τον Αύγουστο, ψηφίστηκε ο διαβόητος νόμος που προέβλεπε ελάχιστη ποινή πέντε ετών σε στρατόπεδο εργασίας και μέγιστη ποινή τη θανατική ποινή για «κλοπή σοσιαλιστικής περιουσίας». Περιοδεύοντα δικαστήρια του περιφερειακού δικαστηρίου της περιφέρειας Ντνιπροπετρόφσκ καταδίκαζαν αγρότες στο εκτελεστικό απόσπασμα για την κλοπή ενός σακουλιού σιτάρι. Στην περιφέρεια Βινίτσια, αγρότες καταδικάστηκαν σε πέντε χρόνια σε στρατόπεδα εργασίας για την αρπαγή ενός άγουρου σταχυού καλαμποκιού από το χωράφι.42 Οι Ουκρανοί αγρότες έγιναν «οι πολυπληθέστεροι» μεταξύ των «πολιτικών παραβατών» στο σοβιετικό Γκουλάγκ.43 Σύμφωνα με τις τελευταίες διαθέσιμες πληροφορίες, στις αρχές Ιανουαρίου 1933, είχε εκπληρωθεί το 75% της ποσόστωσης σιτηρών, δηλαδή 4,7 εκατομμύρια τόνοι.44 Αυτό άφηνε στη μέση αγροτική οικογένεια 83 κιλά σιτηρών με τα οποία έπρεπε να τραφεί45.

Ο λιμός, που άρχισε τον Ιανουάριο του 1932, υποχώρησε τελικά το 1934, όταν ήρθε η συγκομιδή του 1933. Αυτό συνέβη επειδή η Ουκρανία, η οποία στερούνταν το 55% των σπόρων της, δανείστηκε σπόρους από τη Μόσχα, και το πιο σημαντικό είναι ότι η Μόσχα μείωσε την ποσότητα των σιτηρών που έπρεπε να παραδοθούν στο κράτος σε 5,0 εκατομμύρια τόνους, παρόλο που η συγκομιδή του 1933 είχε ως αποτέλεσμα 22,3 εκατομμύρια τόνους σιτηρών46. Το 1934 θα μπορούσε να είναι επίσης έτος λιμού, καθώς η συγκομιδή των σιτηρών ήταν μόλις 12,3 εκατομμύρια τόνοι. Δεν ήταν, ωστόσο, επειδή η ποσότητα των επιτασσόμενων σιτηρών μειώθηκε ακόμη περισσότερο και ο Στάλιν απελευθέρωσε ακόμη και σιτηρά από τα υπάρχοντα αποθέματα για να θρέψει τον πληθυσμό. Θα μπορούσε να είχε κάνει κάτι παρόμοιο το 1932-3, αλλά δεν το έκανε και στην Ουκρανία μαινόταν ένας από τους χειρότερους λιμούς στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Αυτό που είναι σημαντικό να τονιστεί σχετικά με τον λιμό του 1932-3 στην Ουκρανία είναι ότι δημιουργήθηκε τεχνητά και ότι δεν καταβλήθηκε καμία προσπάθεια για την ανακούφιση των θυμάτων του. Αντιθέτως, οι προσφορές των διεθνών οργανώσεων αρωγής να βοηθήσουν τους λιμοκτονούντες απορρίφθηκαν με το επιχείρημα ότι δεν υπήρχε λιμός και συνεπώς δεν υπήρχε ανάγκη να βοηθηθούν τα θύματά του. Επιπλέον, τα σύνορα της Ουκρανίας περιπολούνταν αυστηρά και δεν επιτρεπόταν στους πεινασμένους Ουκρανούς αγρότες να περάσουν στη Ρωσία σε αναζήτηση ψωμιού.

Επειδή έχουν δημοσιευθεί πολλές μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων για τον λιμό, δεν χρειάζεται να περιγράψουμε λεπτομερώς τις φρικιαστικές σκηνές που παρατηρήθηκαν στην Ουκρανία καθ’ όλη τη διάρκεια του 1932 και του 1933. Πρέπει όμως να πούμε κάτι για τον λιμό ως βιωμένη εμπειρία, διότι το γεγονός δεν μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο μέσα από την παρουσίαση των οικονομικών και πολιτικών παραγόντων που τον προκάλεσαν. Ο Βίκτορ Κραφτσένκο, πρώην σοβιετικός αξιωματούχος, έγραψε ότι «στο πεδίο της μάχης οι άνδρες πεθαίνουν γρήγορα, αντιστέκονται, στηρίζονται από τη συντροφικότητα και την αίσθηση του καθήκοντος». Αλλά στα ουκρανικά χωριά κατά τη διάρκεια του 1932-33, σημείωσε, «είδα ανθρώπους να πεθαίνουν στη μοναξιά με αργούς ρυθμούς, να πεθαίνουν φρικτά... Είχαν παγιδευτεί και είχαν αφεθεί να λιμοκτονήσουν, ο καθένας στο σπίτι του, από μια πολιτική απόφαση που ελήφθη σε μια μακρινή πρωτεύουσα γύρω από τραπέζια συσκέψεων και συμποσίων».47

Τα κύρια θύματα του λιμού δεν ήταν καν οι φανταστικοί εχθροί του σοβιετικού καθεστώτος, οι κουλάκοι, καθώς είχαν εξαλειφθεί από το 1932, όταν άρχισε ο λιμός. Ήταν οι φτωχοί και οι μεσαίοι αγρότες που πέθαναν με βασανιστικό θάνατο κατά εκατομμύρια. Ο θάνατος εκατοντάδων χιλιάδων παιδιών ήταν ίσως η πιο φρικτή σκηνή που παρατηρήθηκε στην Ουκρανία. Ξάπλωναν στους δρόμους και στα χαντάκια, προσπαθώντας να συγκεντρώσουν τις εναπομείνασες δυνάμεις τους για να αναζητήσουν κάτι να φάνε. Αλλά ήταν τόσο αδύναμα που παρέμεναν ξαπλωμένα εκεί, μέχρι ο θάνατος να τα απαλλάξει από την αγωνία τους. «Τα φτωχά παιδιά», έγραψε ένας Γερμανός ειδικός σε θέματα γεωργίας που ταξίδεψε σε όλη την Ουκρανία το 1933, «χάθηκαν σαν άγρια θηρία.»48 Πολλοί γονείς, βλέποντας τα παιδιά τους να υποφέρουν, τα σκότωσαν από οίκτο και οδηγήθηκαν στην παραφροσύνη από αυτή τη φρικτή πράξη. Εμφανίστηκε κανιβαλισμός. Για να επιβιώσουν ορισμένα παιδιά έτρωγαν τη σάρκα των νεκρών αδελφών τους ή των γονέων ή των παππούδων τους.49 Εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά έμειναν ορφανά και πολλά από αυτά έψαχναν στην ύπαιθρο για τροφή και τελικά εξοντώθηκαν από τα στρατεύματα και την αστυνομία με μαζικές εκτελέσεις.50

«Αυτό που συνέβη στο χωριό Πλεσκάν της περιφέρειας Πολτάβα ήταν χαρακτηριστικό. Πριν από την πείνα το χωριό είχε 2.000 κατοίκους. Μόνο 982 άνθρωποι επέζησαν τρώγοντας τα πάντα, όλα τα σκυλιά και τις γάτες, τις φλούδες των δέντρων, όλα τα είδη ριζών. Στο χωριό υπήρχε σχολείο πριν από το 1932-33, με τις τέσσερις αίθουσες να είναι γεμάτες με παιδιά. Μετά την πείνα το σχολείο έκλεισε – δεν υπήρχαν παιδιά να το παρακολουθήσουν.»51

Πόσοι πέθαναν; Πόσα εκατομμύρια χάθηκαν; Ο Χάρι Λανγκ, εκδότης της αριστερής εβραϊκής εφημερίδας Εμπρός, που εκδίδεται στη Νέα Υόρκη, επισκέφθηκε την Ουκρανία το 1933 και πληροφορήθηκε από υψηλόβαθμο κρατικό αξιωματούχο: «Έξι εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από τον λιμό στη χώρα μας...». Ο αξιωματούχος έκανε μια παύση και επανέλαβε: «Έξι εκατομμύρια».52 Σύμφωνα με την απογραφή του 1926 υπήρχαν 31,2 εκατομμύρια Ουκρανοί στην ΕΣΣΔ, αλλά με βάση τα αποτελέσματα της απογραφής του 1939, ο αριθμός των Ουκρανών είχε μειωθεί στα 28,1 εκατομμύρια: σε μια περίοδο δεκατριών ετών ο αριθμός των Ουκρανών μειώθηκε κατά 11%. Από την άλλη πλευρά, ο πληθυσμός της ΕΣΣΔ αυξήθηκε κατά 16%, ο αριθμός των Λευκορώσων κατά 11% και ο αριθμός των Ρώσων κατά 28%.53 Πιθανότατα δεν θα μάθουμε ποτέ τον ακριβή αριθμό των θανάτων που αποδίδονται στον λιμό. Όμως οι περισσότεροι ειδικοί, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων των αντιφρονούντων κύκλων της Σοβιετικής Ένωσης, όπως ο Μ. Μαξούντοφ, είναι της γνώμης ότι κατά τη διάρκεια του λιμού έχασαν τη ζωή τους 4,5 έως 6 εκατομμύρια Ουκρανοί.54

Οι επιπτώσεις της εμπειρίας της κολεκτιβοποίησης και της πείνας στις συμπεριφορές των αγροτών αντανακλώνται στα ευρήματα του προγράμματος του Χάρβαρντ για το σοβιετικό κοινωνικό σύστημα, το οποίο πήρε συνεντεύξεις από σοβιετικούς πρόσφυγες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Ουκρανοί αγρότες των κολεκτίβων έβγαζαν μίσος για τη Μόσχα55, ωστόσο η αγροτική πολιτική της Μόσχας τους είχε καταστρέψει ως κοινωνική δύναμη. Το ουκρανικό χωριό σιώπησε και δεν ξεσηκώθηκε ποτέ ξανά ενάντια στο σοβιετικό καθεστώς.

Η τραγωδία της ουκρανικής αγροτιάς ήταν μια εθνική τραγωδία. Ήταν, άλλωστε, ο Στάλιν που έγραψε, «η αγροτιά αντιπροσωπεύει τον κύριο στρατό ενός εθνικού κινήματος... Χωρίς την αγροτιά δεν μπορεί να υπάρξει ισχυρό εθνικό κίνημα.»56 Αν και αυτό προφανώς δεν αποτελεί διαχρονική αλήθεια, ίσχυε στη δεκαετία του 1920. Αν στις αρχές της δεκαετίας του 1920, το σοβιετικό καθεστώς υιοθέτησε πολιτικές Ουκρανοποίησης, ήταν επειδή φοβόταν την αναταραχή των αγροτών. Όταν η ουκρανική αγροτιά δέχτηκε επίθεση το 1932-3, η ουκρανική ελίτ, της οποίας η ύπαρξη τροφοδοτήθηκε από την Ουκρανοποίηση, έσπευσε να την υπερασπιστεί. Ο Ewald Ammende, ο οποίος ανέλυσε αυτό το ζήτημα, έγραψε:

«...Ο ευρύτερος κύκλος της ουκρανικής διανόησης είχε προσχωρήσει στον αγώνα∙ δάσκαλοι, φοιτητές, σοβιετικοί αξιωματούχοι, όλοι θεώρησαν καθήκον τους να διαμαρτυρηθούν ενάντια σε ένα μεγαλύτερο ξεζούμισμα της χώρας, οι μελλοντικοί ιστορικοί θα πρέπει να παραδεχτούν ότι στην εκστρατεία κατά των Ουκρανών, κατά την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1933, το σοβιετικό καθεστώς είχε να αντιμετωπίσει έναν ενωμένο λαό, ένα συμπαγές μέτωπο, που περιελάμβανε τους πάντες, από τους ανώτατους σοβιετικούς αξιωματούχους μέχρι τον φτωχότερο αγρότη.»57

Η ουκρανική αυτονομία, η οποία απειλούσε τα σχέδια του Στάλιν για την εκμετάλλευση της Ουκρανίας, προωθήθηκε από τις πολιτικές Ουκρανοποίησης. Το 1933 ο Στάλιν διέταξε να εγκαταλειφθούν αυτές οι πολιτικές και θέσπισε ένα πρόγραμμα Εκρωσισμού. Η Ουκρανοποίηση. που γεννήθηκε με την αγροτιά, πέθανε επίσης μαζί της. Η ουκρανική διανόηση, η οποία είχε αρνηθεί να γίνει πρόθυμος πράκτορας στην εξόντωση του λαού της, αποδεκατίστηκε η ίδια. Σύμφωνα με τον I. Λαβρινένκο, το 80% της δημιουργικής διανόησης της Ουκρανίας εκκαθαρίστηκε.58

Όταν συνυπολογίζονται οι απώλειες του εμφυλίου πολέμου, της κολεκτιβοποίησης, της πείνας, των εκκαθαρίσεων της δεκαετίας του 1930 και των 6,7 εκατομμυρίων που πέθαναν κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, υπολογίζεται ότι περισσότεροι από τους μισούς άνδρες και το ένα τέταρτο του γυναικείου πληθυσμού της Ουκρανίας έχασαν τη ζωή τους59. Ένα τέτοιο βουνό από κρανία δεν έχει προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία. Μαζί με τους ανθρώπους, καταστράφηκαν και τα επιτεύγματα, τα διδάγματα και οι ελπίδες που η μια γενιά μεταδίδει στην άλλη. Υπό αυτές τις συνθήκες, ήταν ακόμη πιο αξιοσημείωτο ότι στην ουκρανική κοινωνία είχε απομείνει κάποια δύναμη για αυτοπεποίθηση στη μεταπολεμική περίοδο. Συνοψίζοντας τη δεκαετία του 1930, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι το μεγαλύτερο επίτευγμα των Ουκρανών κατά τη διάρκεια εκείνης της δεκαετίας ήταν ότι την ξεπέρασαν.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Bohdan Krawchenko, “The Great Famine of 1932 – 33 in Soviet Ukraine: Causes and Consequences”, Critique, Journal of Soviet Studies and Socialist Theory, τεύχος 17, 1 Ιανουαρίου 1986. Αναδημοσίευση: Кампанія Солідарності з Україною / Ukraine Solidarity Campaign, 20 Φεβρουαρίου 2022, https://ukrainesolidaritycampaign.org/2022/02/20/the-great-famine-of-1932-33-in-soviet-ukraine-causes-and-consequences/. Αναδημοσίευση: Europe Solidaire Sans Frontières, http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article61190.

Σημειώσεις

1 Βλ. Ewald Ammende, Human Life in Russia, (Λονδίνο, 1936), 36.

2 I.N. Romanchenko.ed. Silske hospodaratvo Ukroins’koi RSR (Κίεβο, 1958), 56.

3 Istoriia kolektyvisatsii silskoho hospodarstva Uhrains’koi RSR, 3 τόμοι, (Κίεβο, 1956-71), 2: 219.

4 Vsia Ukraine to AMSRR, Ekonomichno-adresovyl dovidnyk (Οδησσός, 1931), 26.

5 Istorlta kolektyvisatsii, 2: 245.

6 J.V. Stalin, Works, 13 τόμοι. (Μόσχα, 1952-5), 12: 173,175. 7.

7 Ό.π.,2: 89.

8 Βλ. B.A. Abramov “Kollektivatsiia selskogo khoziaistva v RSFSR,” in V.P. Danilov, ed., Ocherki istorii kollektlvlitsii sel’skogo khoziaistva v soiuznykh respublikakh (Μόσχα, 1963), 90; Istoriia selianstva Ukrains’koi RSR, 2 τόμοι. (Κίεβο, 1967), 2: 146;

9 Visti (Χάρκοβο), 14 Ιουλίου 1929.

10 Istoriia selianstva, 2:.150.

11 The Black Deeds of the Kremlin: A White Book (Ντιτρόιτ, 1953-5), 11:154. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το βιβλίο αυτό, παρά τον ατυχή τίτλο του, είναι μια εξαιρετικά πολύτιμη συλλογή από μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων και μεταφράσεις σοβιετικών εγγράφων και άρθρων εφημερίδων που αφορούν την αποκουλακοποίηση και τον λιμό.

12 V.A. Sidorov, “Likvidatsiia v SSSR kulachcstva kak klassa,” Voprosy istorii,τεύχος 7, 1968, 28.

13 U.S. Congress, Senate, Committee on the Judiciary, The Soviet Empire, 85th Congress, 2nd sess., 1958, 17.

14 The Black Deeds, 2: 191-2; 189.

15 Hyrhory Kostiuk, Stalinist Rule in the Ukraine: A Study of the Decade of Mass Terror (1929-1939) (Λονδίνο, 1960), 10-11.

16 Ο.π.,6.

17 Visiti, 19 Ιουνίου 1930.

18 Visti, 5 Απριλίου 1930.

19 V.N. Iakovtsevskii, Aqrarnye otnosheniia v SSSR v period striatelsva sotsialisma (Μόσχα, 1964), 326-7n.

20 Stalin, Works, 12:197-205.

21 Visti, 22 Μαρτίου 1930.

22 Visti, 5 Μαρτίου 1930. Lazar Volin, A Survey of Russian Agriculture (Ουάσινκτον, 1951),18-19.

23 Sotsialistychna perebudova i roivytok sil’s’koho hospodorstva Ukrains’koi RSR, 2 τόμοι (Κίεβο, 1967-8),1:343.

24 V. Holubnychy, “The Causes of the Famine of 1932-33,” Meta, τεύχος 1, 1979,23.

25 Sotsialisticheskoe sel’skoe khoriaistva Sovetsko! Ukrainy (Κίεβο, 1939), 251.

26 Holubnychy, “The Causes of the Famine,” 23.

27 Sotsialistychna Ukraina. Statystychnyi zbirnyh (Κίεβο, 1937), 49.

28 USSR v tsyfrakh. Statystychnyi dovidnyk (Χάρκοβο, 1936), 151, 164.

29 Βλ. 16-taia konferentsiia VKP(b). Stenotchet (Μόσχα, 1962), 182.

30 Visti, 9 October 1932.

31 N.F. Ganzha, I.I. Slyn’ko and P.V. Shosiak, “Ukrainskoe selo na puti k sotsializmu,” in Ocherki istorii kollektivatsii, 202; Mykola Velychkivs’kyi, Sil’s’ke hospardtsvo Ukrainy i kolonialna polityka Rosii (Νέα Υόρκη, 1957), 36.

32 16-taia konferentsiia VKP(b), 182.

33 Visti, 9 Οκτωβρίου 1932.

34 Sotsiolisticheskoe stroitelstvo (Μόσχα, 1934), 180. Mykola Kovalevs’kyi, Ukraina pid chervonym iarmom. Dokumcnty I fakty (Βαρσοβία-Λβιφ, 1936), 127-8.

35 Visti, 1 Φεβρουαρίου και 6 Οκτωβρίου 1932.

36 Ο. Arkhymovych, “drain Crops in the Ukraine,” Ukrainian Review (Μόναχο), τεύχος 2,1956,22.

37 Holubnychy, “The Causes of the Famine,” 23.

38 Βλ. Harold R. Weinstein, “Land Hunger and Nationalism in the Ukraine, 1905-1917, journal of Economic History, τεύχος 1, 1942, 27.

39 Holubnychy, “The Causes of the Famine,” 23; Visti, 9 Οκτωβρίου 1932.

40 Visti, 17 Νομεβρίου 1932.

41 Visti, 23 Νοεμβρίου, 2 Δεκεμβρίου και 4 Δεκεμβρίου 1932.

42 Visti, 30 Νοεμβρίου 1932 και 11 Ιουνίου 1932.

43 David J. Dallin and Boris I. Nicolaevsky, Forced Labor in Soviet Russia (Νιου Χέιβεν, 1947), 5.

44 Visti, 4 Ιανουαρίου 1933.

45 Holubnychy, “The Causes of the Famine,” 24.

46 Ο.π.,25.

47 Victor Kravchenko, Chose Freedom: The Personal and Political Life of a Soviet Official (Λονδίνο, 1948), 69-70.

48 Ammende, Human Life in Russia, 63.

49 Βλ. The Black Deeds, 2, μέρη II και III για πολλές μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων.

50 Robert Conquest, The Great Terror: Stalin’s Purges of the Thirties (Λονδίνο, 1968), 129.

51 The Black Deeds, 2: 669.

52 Αναφέρεται από Mykola Halii, Orhanizovanyi holod v Ukrami 1932-1933 (Σικάγο-Νέα Υόρκη, 1968), 12.

53 Frank Lorimer, The Population of the Soviet Union: History and Prospects (Γενέβη, 1946), table 55, 138.

54 M. Maksudov, “An Estimate of Population Loss in Ukraine and the USSR, 1931-6,” αδημοσίευτο έγγραφο. Βλ. επίσης: M. Maksudov, “Losses Suffered by the Population of the USSR 1918-1958,” στο The Samizdat Register II, ed. Roy Medvedev (Λονδίνο, 1981), 220-76.

55 Alex Inkeles and Raymond A. Bauer, The Soviet Citizens: Daily Life in a Totalitarian Society (Νέα Υόρκη, 1968), 353.

56 Cited by Vasyl’ I. Hryshko, Ukrains’kyl “holokost”, 1933 (Νέα Υόρκη-Τορόντο, 1978), 17.

57 Ammende, Human Life in Russia, 116.

58 li,. Lavryncnko, Roztriliane vidrodzhennia, Antolohiia. 1917-1933 (Παρίσι, 1959), 965.

59 Με βάση Maksudov, “Losses Suffered by the Population of the USSR 1918-1958”, 276.

Τελευταία τροποποίηση στις Δευτέρα, 14 Νοεμβρίου 2022 00:20